More languages
More actions
ایدئولوژی، مرام یا ایدهشناسی ابزاریست که شخص با استفاده از آن به تفسیر و درک وضعیت اجتماعیمادی خود میپردازد. ایدهشناسی چیزهایی همچون هنر، خانواده، فرهنگ، دین، فلسفه، رسانه، و آموزش را در برمیگیرد.
مارکس، انگلس، و لنین همگی تا اندازهای دربارهٔ ایدئولوژی، به شکل انتقاد از ایدهشناسی قشر حکمران، مبارزه با فرصتطلبی و... گفتگو میکنند. بااینهمه، این آنتونیو گرامشی و لویی آلتوسر بودند که برای فراهم آوردن تحلیلی بنیادی از کاربرد مکانیکی ایدئولوژی بهعنوان پدیده،[۱] و نقش آن در بازتولید منافع طبقاتی به کوششی جدی نشستند.[۲] گرامشی بینشی از مبارزهٔ طبقاتی را نمود بخشید که در آن قشر حکمران نهتنها از نیروی بازدارنده (ارتش، سرکوب، ستم قضایی)، بلکه از نیروی هژمونی فرهنگی همچون رسانه و نهادهای آموزشی برخوردار است که جهانبینی بورژوایی را به نمایش میگذارند. آلتوسر همین دوگانگی را شناسایی کرد، ولی برخلاف گرامشی او هر دو را بخشی از پدیدهای بزرگتر به نام دستگاه دولت میداند،[۲] و از آنها بهترتیب با نامهای دستگاه سرکوبگر دولت و دستگاه ایدهشناختی دولت یاد میکند.
ایدهشناسی، در این بافتار، تنها به فلسفه یا ایدهها اشاره نمیکند، بلکه به نیرویی عمیقاً مادی مربوط است که در کنشها، آیینها و نهادهای جامعهٔ مدنی وجود دارد؛ نهادهایی همچون سامانهٔ آموزشی، خانواده، مسجد، و رسانه. مقالهٔ آلتوسر، ایدئولوژی و سازوبرگهای ایدئولوژیک دولت (۱۹۷۱)[۲] تأکید میکند که ایدهشناسی ایستا نیست، بلکه ادامهوار زیست میکند، تداوم میبخشد و خود توسط نیروهای اجتماعی تداوم مییابد؛ ازاینرو، جنبشی کارپیشهای با کنترل بر گونهای سامانهٔ روبنایی، همچون روزنامهای پرهوادار با انتشار بالا، کار آسانتری در رواجاندن مرام و ایدهشناسی کارپیشهای خواهد داشت. گرامشی همچنین ایدئولوژی را از نبردگاههای اصلی مبارزهٔ طبقاتی میداند، و اهمیت آن را با جنگ انقلابی برای کنترل بر دولت، برابر و حتی بیشتر از آن میپندارد.